Jest takie dosadne powiedzenie: „Kto byle jaki, ten myśli, że każdy taki”. Bywa w nim gorzka prawda. Człowiek potrafi patrzeć na innych przez pryzmat własnego postępowania. Przypisuje im zamiary, które sam dobrze zna. Doszukuje się ukrytych korzyści, bo trudno mu uwierzyć, że ktoś mógłby zrobić coś bezinteresownie. Trzeba jednak uważać. To powiedzenie może stać się kolejnym kamieniem rzuconym w człowieka. Nie każdy, kto nie ufa, sam oszukuje. Bywa, że został oszukany. Nie każdy zazdrosny człowiek zdradzał. Niekiedy przeżył zdradę i teraz boi się kolejnej.
Podejrzenie nie jest dowodem. Ani przeciwko temu, kogo podejrzewamy, ani przeciwko temu, kto podejrzewa. Dlatego dzisiejsze rozważanie zacznijmy od siebie. Jezus pyta w Ewangelii: „Czemu to widzisz drzazgę w oku swego brata, a belki we własnym oku nie dostrzegasz?”. To pytanie jest niewygodne. Tak łatwo przecież powiedzieć: „Znam takich ludzi!”. Znacznie trudniej: „Panie Boże, czy ja też tak czasami patrzę?”.
Wyobraźmy sobie kilka zwyczajnych sytuacji. Ktoś widzi przyjaźń kobiety i mężczyzny. Rozmawiają, pomagają sobie, dobrze się rozumieją. Natychmiast pada komentarz: „Wiadomo, co ich łączy. Na pewno ze sobą śpią”. Tylko skąd to wiadomo? Z ich słów? Z faktów? Czy z wyobraźni komentującego? Człowiek, który sam traktował bliskość jako okazję do wykorzystania drugiej osoby, może mieć trudność z uwierzeniem w uczciwą przyjaźń. Ale nie wolno nam na podstawie jednego komentarza ogłaszać, że znamy jego przeszłość. Możemy natomiast powiedzieć jasno: nie masz prawa robić z czyjejś przyjaźni oskarżenia bez dowodów.
Ktoś pomaga starszej sąsiadce. Robi zakupy, zawozi do lekarza. I słyszy: „Pewnie liczy na mieszkanie po niej”. Ktoś ofiaruje pieniądze na potrzebujących. „Chce się pokazać”. Ktoś przeprasza. „Na pewno czegoś potrzebuje”. Ktoś dobrze mówi o drugim człowieku. „Podlizuje się”. Ktoś milczy podczas kłótni. „Nie ma argumentów”. A może właśnie powstrzymuje słowa, których później by żałował? We wspólnocie ktoś zostaje po spotkaniu, żeby posprzątać. „Chce przypodobać się księdzu”. Ktoś podejmuje odpowiedzialność. „Pcha się do władzy”. Ktoś proponuje zmianę. „Chce wszystko robić po swojemu”. W ten sposób można zatruć każde dobro. Wystarczy do każdego uczynku dopisać złą intencję. I w końcu ludzie zaczynają się bać, że cokolwiek zrobią, zostanie użyte przeciwko nim.
Pewien człowiek kupił okulary na targu. Miały piękne oprawki, ale na jednym szkle znajdowała się niewielka, ciemna plama. Założył je i poszedł do piekarni. „Jaka brudna lada” pomyślał. Potem odwiedził sąsiada. „Mógłby wreszcie umyć okna”. W kościele spojrzał na jasną ścianę. „Nawet tutaj nikt nie dba o porządek!”. Przez cały dzień wracał do domu coraz bardziej rozdrażniony. Wieczorem powiedział żonie: „Wszędzie brud. Ludzie zupełnie przestali o cokolwiek dbać”. Żona poprosiła, żeby podał jej okulary. Umyła szkła i oddała mu je bez słowa. Mężczyzna rozejrzał się po pokoju. „O, przynajmniej ty dzisiaj posprzątałaś!”. Żona uśmiechnęła się łagodnie. „Pokój jest taki sam jak rano. Umyłam tylko twoje okulary”. Można przez całe życie domagać się, żeby wszyscy wokół się poprawili, i ani razu nie sprawdzić własnego spojrzenia.
Naszymi zabrudzonymi okularami mogą być zazdrość, poczucie krzywdy, własne nieuczciwe doświadczenia, lęk przed odrzuceniem. Czasem wystarczy jedno dawne zranienie, żeby każde następne spotkanie wyglądało jak zapowiedź nieszczęścia. Ktoś raz nas wykorzystał i odtąd każdy proszący wydaje się oszustem. Ktoś nas wyśmiał i odtąd każdy śmiech przy sąsiednim stole odbieramy jako drwinę z nas. To boli. Bóg widzi ten ból. Ale rana potrzebuje opieki, bo pozostawiona sama sobie może zacząć ranić ludzi, którzy jej nie zadali. To, co przeżyłem, pomaga zrozumieć mój lęk. Nie daje mi jednak prawa krzywdzić niewinnych.
Jezus uczy nas patrzenia, które łączy prawdę z miłością. Nie wymaga, żebyśmy ignorowali kłamstwo albo bez końca powierzali swoje sprawy komuś, kto stale nadużywa zaufania. Można przebaczyć i jednocześnie postawić granicę. Można kochać i powiedzieć: „Tego zachowania nie przyjmuję”. Ale czym innym jest nazwanie konkretnego czynu, a czym innym dopisywanie człowiekowi całego zepsutego wnętrza. Powiedzieć: „Nie oddałeś pieniędzy w umówionym terminie” to wskazać fakt. Powiedzieć: „Zawsze wiedziałem, że jesteś złodziejem i wszystko robisz dla pieniędzy” to wydać wyrok, który sięga znacznie dalej niż nasza wiedza. Podobnie w przyjaźni, rodzinie i parafii. Wiemy, co ktoś powiedział. Nie zawsze wiemy, dlaczego to powiedział. Widzimy zachowanie. Nie widzimy całej historii człowieka.
W pewnym lesie lis odkrył, że ktoś zostawia pod starym dębem koszyk jabłek. Codziennie przychodziły tam zwierzęta. Jeż zabierał jedno jabłko, sarna dwa dla młodych, wiewiórka niewielki kawałek. Lis obserwował wszystko zza krzaków. „To pułapka” oznajmił. „Nikt nie zostawia jedzenia bez powodu”. „Może ktoś ma go więcej, niż potrzebuje?” zapytał jeż. Lis prychnął. „Nie bądź naiwny. Ja wiem, jak działa świat”. Następnego ranka schował się jeszcze bliżej. Zobaczył starego borsuka, który przyniósł pełny koszyk. Lis wyskoczył z ukrycia. „Mam cię! Przyznaj się, czego chcesz w zamian!”. Borsuk popatrzył na niego ze zdumieniem. „Mam w sadzie dużo jabłek. Sam wszystkich nie zjem”. „A więc chcesz, żeby cię chwalono!”. „Przychodzę o świcie, kiedy prawie wszyscy śpią”. „To na pewno chcesz, żeby zwierzęta były ci coś winne!”. Borsuk usiadł na pniu. „Powiedz mi, lisie, czy ty potrafiłbyś zostawić komuś jedzenie i niczego za to nie oczekiwać?”. Lis zamilkł. Po chwili borsuk dodał: „Może dlatego tak trudno ci uwierzyć, że ja potrafię”. Położył przed nim najładniejsze jabłko i odszedł. Lis długo go nie dotykał. Potem wziął je do łap i po raz pierwszy pomyślał: „A jeśli w lesie jest więcej dobra, niż dotąd widziałem?”. Nazajutrz obok koszyka jabłek leżała garść dojrzałych jeżyn. Nikt nie widział, kto je przyniósł.
Ta bajka pozostawia nam proste pytanie: czy potrafię jeszcze przyjąć dobro bez podejrzenia, że ktoś zastawia na mnie pułapkę? A może tak długo żyłem według zasady „coś za coś”, że bezinteresowność stała się dla mnie obcym językiem?
Święty Ignacy zachęcał, żeby starać się ocalić wypowiedź drugiego człowieka, a gdy jej nie rozumiemy, zapytać, jak on sam ją rozumie. Ileż konfliktów można byłoby zatrzymać jednym spokojnym zdaniem: „Powiedz mi, co miałeś na myśli”. Zamiast: „Już ja wiem, o co ci chodzi!”. Bo właśnie wtedy, kiedy jestem zupełnie pewien, że znam cudze ukryte zamiary, powinienem na chwilę się zatrzymać. Co rzeczywiście widziałem? Co usłyszałem? Co sam dopowiedziałem? I dlaczego tak łatwo uwierzyłem właśnie w najgorsze wyjaśnienie?
Przykazanie miłości obejmuje także sposób, w jaki mówimy o człowieku pod jego nieobecność. Jego dobre imię jest czymś kruchym. Można je zranić jednym zdaniem wypowiedzianym przy kawie. A potem wrócić do domu, spokojnie zjeść obiad i nawet nie wiedzieć, że ktoś przez nasz komentarz przepłakał wieczór. Dlatego, zanim przekażemy dalej kolejne „podobno”, pomyślmy o twarzy tego człowieka. O jego rodzinie. O tym, jak sami czulibyśmy się, gdyby ktoś w podobny sposób opowiadał o nas. Nie musimy wiedzieć wszystkiego o wszystkich. Nie musimy rozstrzygać, co łączy dwoje ludzi. Nie musimy każdej życzliwości rozbierać na części, aż znajdziemy w niej coś podejrzanego. Możemy czasem powiedzieć: „Nie wiem”. I to będzie zdanie uczciwsze, bardziej chrześcijańskie niż długa opowieść o cudzych rzekomych grzechach. A kiedy usłyszymy: „Ja tam nikomu nie ufam”, nie odpowiadajmy od razu: „Bo sam jesteś nieuczciwy”. Może lepiej zapytać: „Kto cię tak zranił?”. Z takiego pytania może zacząć się rozmowa, która komuś pomoże.
Dzisiaj poprośmy Jezusa: Panie, pokaż mi belkę w moim oku. Daj mi odwagę zobaczyć własną zazdrość, lęk i uprzedzenia. Ulecz to, co zostało we mnie zranione. Naucz mnie pytać, zanim oskarżę, i sprawdzać, zanim powtórzę. Niech moje usta nie odbierają ludziom godności. Niech moje doświadczenie zła nie zamknie mi oczu na dobro. A kiedy będę przekonany, że wszędzie widzę brud, przypomnij mi, żebym najpierw przetarł własne okulary.
Przysłowie „Kto sam byle jaki, ten myśli, że każdy taki” (często w wersji: „Kto sam lada jaki, myśli, że każdy taki”) oznacza, że osoby nieszczere, lekceważące lub niedbające o jakość własnego postępowania często zakładają, że wszyscy inni mają dokładnie takie same wady.
Znaczenie przysłowia:
- Projekcja własnych cech: Człowiek nieuczciwy lub nierzetelny widzi w innych tylko zło, ponieważ sam postępuje w ten sposób.
- Brak zaufania: Ktoś, kto nie zna wartości rzetelności, nie wierzy, że inni mogą być uczciwi.
- Samoocena: Mówi o tym, że nasza ocena otoczenia często odzwierciedla nasz własny charakter.
MATERIAŁ DO REFLEKSJI:
Podejrzliwości najlepiej przeciwdziałać przez spokojne sprawdzanie faktów, uczciwe przyglądanie się sobie i stawianie granic oskarżeniom. Dotyczy to zarówno sytuacji, gdy sami źle oceniamy innych, jak i tych, gdy ktoś niesprawiedliwie ocenia nas.
Najpierw ważne doprecyzowanie: przysłowie „Kto sam taki, myśli, że każdy taki” opisuje pewną możliwość, a nie zasadę pozwalającą rozpoznać cudzy charakter. Nieufność może wynikać z własnej nieuczciwości, ale także z doznanej krzywdy, lęku lub rzeczywistych sygnałów ostrzegawczych. Samo podejrzenie nie dowodzi winy żadnej ze stron.
1. Oddzielaj to, co widzisz, od tego, co sobie dopowiadasz
Zanim kogoś ocenisz, nazwij osobno fakt i swoją interpretację.
| Fakt | Dopowiedziana interpretacja |
|---|---|
| Nie odpowiedział na wiadomość. | Lekceważy mnie. |
| Rozmawiają ze sobą codziennie. | Na pewno mają romans. |
| Zgłosił się do pomocy. | Chce zdobyć wpływy. |
| Zakwestionowała moją propozycję. | Chce mnie upokorzyć. |
Interpretacja może okazać się trafna, ale wymaga sprawdzenia. Pomaga pytanie: „Co jeszcze mogłoby wyjaśniać to zachowanie?”
Ktoś może nie odpisywać, bo opiekuje się chorym. Może podważać propozycję, ponieważ dostrzega problem, którego my nie widzimy.
2. Sprawdzaj, skąd bierze się twoje podejrzenie
W chwili silnego wzburzenia zatrzymaj się i zapytaj:
- Czy ten człowiek już mnie oszukał, czy przypomina mi kogoś, kto to zrobił?
- Czy mam konkretne dowody, czy tylko silne przekonanie?
- Czy przypisuję mu zamiar, który sam dobrze znam?
- Czy zazdrość albo urażona duma wpływają na moją ocenę?
- Co mogłoby mnie przekonać, że się mylę?
Ostatnie pytanie jest szczególnie pomocne. Jeśli żadna odpowiedź, żaden fakt i żadne wyjaśnienie nie mogą zmienić mojego zdania, przestaję sprawdzać rzeczywistość. Zaczynam bronić wydanego już wyroku.
3. Zamiast odgadywać intencje, pytaj
Rozmowę warto zaczynać od konkretu:
„Nie dostałem odpowiedzi i nie wiem, jak to rozumieć. Czy możesz mi wyjaśnić?”
„Na spotkaniu skrytykowałeś mój pomysł. Co dokładnie budzi twoje zastrzeżenia?”
„Usłyszałem taką informację. Zanim wyciągnę wnioski, chcę zapytać cię bezpośrednio”.
Unikaj zdań: „Już ja wiem, o co ci chodzi” albo „Znam takich jak ty”. Po takich słowach drugiemu człowiekowi trudno cokolwiek wyjaśnić.
4. Buduj zaufanie stopniowo
Nie trzeba wybierać między całkowitą ufnością a podejrzewaniem wszystkich.
Zaufanie można oprzeć na doświadczeniu: czy ktoś dotrzymuje ustaleń, przyznaje się do błędów, szanuje poufność i bierze odpowiedzialność za swoje działania?
W sprawach wspólnych pomagają proste zasady: jasny podział obowiązków, zapisane ustalenia, rozliczenia i dostęp do potrzebnych informacji. W rodzinie, parafii czy organizacji przejrzystość ogranicza pole do domysłów.
Zaufanie rośnie, kiedy słowa i czyny przez dłuższy czas do siebie pasują.
5. Gdy ktoś cię oskarża, poproś o konkret
Nie musisz bronić całego swojego życia przed ogólnym zarzutem.
Możesz powiedzieć:
„Co dokładnie zrobiłem, że tak uważasz?”
„O jakiej sytuacji mówisz?”
„Czy to widziałeś, czy usłyszałeś od kogoś?”
„To poważny zarzut. Proszę, oddzielmy fakty od przypuszczeń”.
Nie odpowiadaj automatycznie: „Podejrzewasz mnie, bo sam tak robisz”. Wtedy powtarzasz ten sam błąd: przypisujesz komuś winę bez sprawdzenia.
6. Postaw granicę obraźliwym insynuacjom
Spokojna rozmowa nie oznacza zgody na poniżanie.
Możesz powiedzieć:
„Odpowiem na konkretne pytanie. Nie zgadzam się na przypisywanie mi intencji i zachowań bez podstaw”.
W przypadku insynuacji dotyczących przyjaźni:
„Nasza znajomość nie daje podstaw do takich oskarżeń. Proszę, żebyś ich nie powtarzał”.
Jeżeli rozmówca wraca do tych samych zarzutów mimo wyjaśnień:
„Wyjaśniłem tę sprawę. Wrócę do rozmowy, kiedy pojawią się konkretne informacje”.
Nie trzeba udowadniać niewinności bez końca. Dalsza rozmowa ma sens wtedy, gdy obie strony dopuszczają możliwość skorygowania swojej oceny.
7. Zatrzymuj plotkę tam, gdzie ją słyszysz
Kiedy ktoś opowiada o cudzych rzekomych zamiarach, możesz odpowiedzieć:
„Nie wiemy tego”.
„To, że razem rozmawiają, nie dowodzi romansu”.
„Nie chcę przekazywać dalej czegoś, czego nie sprawdziliśmy”.
„Jeśli sprawa jest ważna, porozmawiajmy z zainteresowaną osobą”.
Jeśli sam rozpowszechniłeś niesprawiedliwą ocenę, sprostuj ją wobec osób, którym ją przekazałeś. Warto powiedzieć wprost: „Nie miałem podstaw, żeby tak twierdzić”.
8. Wzmacniaj poczucie własnej wartości bez pomniejszania innych
Czasem łatwiej uznać, że ktoś „się podlizuje”, niż przyjąć, że dobrze wykonał pracę. Łatwiej powiedzieć „ma znajomości”, niż zmierzyć się z własnym rozczarowaniem.
Pomaga uczciwe nazwanie uczucia:
„Zazdroszczę mu uznania”.
„Boli mnie, że mnie pominięto”.
„Boję się, że przestanę być potrzebny”.
Takie zdania bywają trudne, ale dają możliwość działania. Można poprosić o informację zwrotną, porozmawiać o swoich potrzebach, nauczyć się czegoś nowego. Oskarżanie innych zwykle pozostawia nas z tą samą frustracją.
9. Wieczorem zrób krótki rachunek sumienia ze spojrzenia
W duchu ignacjańskim można poświęcić kilka minut na pięć pytań:
- Za jakie dobro otrzymane od ludzi chcę dziś podziękować?
- Kiedy poczułem podejrzliwość, zazdrość albo urazę?
- Co wiedziałem, a co dopowiedziałem?
- Czy skrzywdziłem kogoś słowem i jak mogę to naprawić?
- O jaką pomoc chcę poprosić Boga na jutro?
To ćwiczenie służy uczeniu się uczciwszego spojrzenia. Nie chodzi o wyszukiwanie w sobie winy przy każdej trudnej relacji.
Na koniec krótka, autorska opowieść.
Pewien ogrodnik zauważył, że sąsiad codziennie zatrzymuje się przy jego płocie i ogląda róże.
„Sprawdza, co mógłby ukraść” pomyślał.
Przesunął więc donice, zamknął furtkę i zaczął pilnować ogrodu. Sąsiad nadal przychodził.
Wreszcie ogrodnik wyszedł przed dom.
„Czego pan tutaj szuka?”
Mężczyzna zawahał się.
„Moja żona hodowała takie róże. Zmarła zeszłej zimy. Kiedy wracam ze sklepu, zatrzymuję się na chwilę, bo przypomina mi się nasz ogród”.
Ogrodnik spojrzał na zamek w furtce, potem na kwiaty.
„Mógł pan powiedzieć”.
Sąsiad odpowiedział cicho:
„Pan też mógł zapytać”.
Następnego dnia przy płocie stały dwa krzesła.
Morał: zanim zbudujesz mur przeciwko czyimś domniemanym zamiarom, sprawdź, czy wystarczy spokojne pytanie.
